Nhân sâm (Radix Ginseng) chính danh là rễ củ của cây Panax Ginseng, đứng đầu trong bốn vị thuốc quý của y học phương Đông (sâm, nhung, quế, phụ), được nhiều nước công nhận công năng tác dụng và được ghi chính thức vào dược điển, sử dụng rộng rãi.

Nơi trồng nhân sâm có chất lượng tốt phải là vùng có thổ nhưỡng, khí hậu đặc biệt. Quy trình trồng, chăm sóc và thu hoạch cũng rất nghiêm ngặt. Nhân sâm được trồng nhiều nhất ở Triều Tiên, phía Bắc Trung Quốc (Cát Lâm), Hồng Công, Đài Loan, Bắc Mỹ, Canada...

Y học phương Đông chia nhân sâm làm hai loại chính: hồng sâm và bạch sâm. Với hồng sâm, lựa những củ to trên 37g, rửa sạch, cho vào nồi chưng chín từ 1-2 giờ rồi sấy khô trong 8-10 giờ. Sau khi sơ chế, tinh bột trong rễ sẽ chín và trở nên nửa trong suốt như sừng, màu hồng nhạt, mùi thơm, vị ngọt, hơi đắng.

Với bạch sâm, những củ sâm không đủ tiêu chuẩn chế biến thành hồng sâm thì chế thành bạch sâm. Chúng được cắt bỏ rễ phụ, bào đi lớp vỏ mỏng, sau đó phơi nắng cho khô. Sau khi sơ chế có màu trắng ngà, xốp, có mùi thơm, vị ngọt.

Như vậy hồng sâm quý hơn bạch sâm. Những sản phẩm quý có nguồn gốc sâm thường được tinh chế từ hồng sâm.

Thành phần hóa học của nhân sâm là yếu tố quan trọng nhất để phân biệt nhân sâm với cây khác. Thành phần hóa học của nhân sâm rất phong phú nhưng hoạt chất chính của nhân sâm là hỗn hợp saponin, gọi chung là ginsenosid.

Cũng chính thành phần hóa học tạo nên sự khác biệt giữa hồng sâm và bạch sâm (bắt nguồn từ sự chọn lọc, chế biến. Đặc biệt là quá trình hấp nhân sâm). Có 3 loại ginsenosid quý mới xuất hiện trong quá trình hấp có tác dụng chống ung thư, bảo vệ tế bào gan, cải thiện tuần hoàn, chống lão hóa và bệnh tiểu đường mà chỉ hồng sâm mới có.

Hồng sâm có thành phần chủ yếu là các saponin. Có hai loại saponin chính: saponin có cấu trúc Damaran (với hai đại diện là nhóm protopanaxadiol và nhóm protopanaxadiol) và saponin có cấu trúc olean.

Trong đó tinh chất hồng sâm RH2 được bào chế từ công nghệ phân hủy emzyme hiện đại được coi là quý nhất trong điều trị một số bệnh hiểm nghèo: giúp ức chế khối u, bảo vệ tế bào gan, tăng cường hoạt động não bộ trong những di chứng tai biến mạch máu não, tăng trí nhớ và sự minh mẫn, điều hòa hoạt động thức ngủ, chống stress, tăng cường hệ thống miễn dịch qua trung gian tế bào- do đó có hiệu quả ức chế vi rút HIV (AIDS).

Đặc biệt có tác dụng hiệp đồng với thuốc Zidovudine (ZDV) điều trị cho những bệnh nhân có HIV dương tính. Điều hòa huyết áp và tạo máu, làm tăng khả năng chịu đựng và giảm lượng tiêu thụ oxy của cơ tim khi bị giảm oxy máu. Tinh chất hồng sâm RH2 còn có tác dụng chống lão hóa, chống viêm và kháng khuẩn; tăng cường miễn dịch, tăng sức bền thể lực và dẻo dai; thúc đẩy các quá trình tổng hợp quan trọng của cơ thể. 

BS. PHƯỚC ANH